Khi nào hành vi được xem là phòng vệ chính đáng?
Theo Điều 22 Bộ luật Hình sự 2015, phòng vệ chính đáng là hành vi của người vì bảo vệ quyền, lợi ích chính đáng của mình, của người khác hoặc của Nhà nước, cơ quan, tổ chức mà chống trả lại người đang có hành vi xâm phạm các lợi ích đó.
Phòng vệ chính đáng không phải là tội phạm. Người thực hiện hành vi phòng vệ chính đáng không phải chịu trách nhiệm hình sự về hành vi phòng vệ của mình.
Để xác định một hành vi có phải là phòng vệ chính đáng hay không, cần xem xét các yếu tố theo quy định tại Điều 22, đặc biệt là phải có hành vi xâm phạm đang xảy ra và việc chống trả nhằm bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp trước hành vi xâm phạm đó.
Phòng vệ chính đáng không chỉ nhằm bảo vệ quyền, lợi ích của chính người phòng vệ mà còn có thể nhằm bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của người khác, Nhà nước, cơ quan hoặc tổ chức.
Thế nào là vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng?
Điều 22 Bộ luật Hình sự phân biệt rõ giữa phòng vệ chính đáng và vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng.
Theo quy định này, trường hợp chống trả rõ ràng quá mức cần thiết, không phù hợp với tính chất và mức độ nguy hiểm của hành vi xâm hại được xác định là vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng.
Như vậy, không phải cứ có hành vi xâm phạm thì mọi hành vi chống trả đều được xem là phòng vệ chính đáng. Mức độ chống trả phải được xem xét trong mối quan hệ với tính chất và mức độ nguy hiểm của hành vi xâm phạm.
Khi đánh giá một trường hợp cụ thể, cần xem xét toàn bộ diễn biến của sự việc, bao gồm hành vi xâm phạm, mức độ nguy hiểm, hoàn cảnh xảy ra sự việc và hành vi chống trả. Việc xác định có vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng hay không phải căn cứ vào các tình tiết thực tế của vụ việc.
Vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng có phải chịu trách nhiệm hình sự không?
Theo Điều 22 Bộ luật Hình sự 2015, người có hành vi vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng có thể phải chịu trách nhiệm hình sự theo quy định của Bộ luật Hình sự nếu hành vi đó đủ yếu tố cấu thành tội phạm.
Bộ luật Hình sự có quy định riêng đối với trường hợp gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác do vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng hoặc do vượt quá mức cần thiết khi bắt giữ người phạm tội tại Điều 136 Bộ luật Hình sự 2015.
Đối với trường hợp làm chết người do vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng, Điều 126 Bộ luật Hình sự 2015 quy định về tội làm chết người do vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng hoặc do vượt quá mức cần thiết khi bắt giữ người phạm tội.
Do đó, cần phân biệt rõ: phòng vệ chính đáng không phải là tội phạm, trong khi hành vi vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng có thể dẫn đến trách nhiệm hình sự nếu đáp ứng các dấu hiệu của tội phạm được quy định trong Bộ luật Hình sự.
