Con cái có phải trả nợ thay cho cha mẹ không?
Về nguyên tắc, mỗi cá nhân phải tự chịu trách nhiệm bằng tài sản của mình đối với nghĩa vụ do mình xác lập. Vì vậy, việc cha mẹ vay tiền, mua hàng chưa thanh toán hoặc phát sinh nghĩa vụ tài sản không đồng nghĩa với việc con cái phải trả thay.
Theo Điều 275 Bộ luật Dân sự 2015, nghĩa vụ có thể phát sinh từ hợp đồng, hành vi pháp lý đơn phương, thực hiện công việc không có ủy quyền, được lợi về tài sản không có căn cứ pháp luật, gây thiệt hại do hành vi trái pháp luật và các căn cứ khác do pháp luật quy định.
Trong trường hợp cha mẹ là người trực tiếp ký hợp đồng vay tiền thì cha mẹ là bên có nghĩa vụ thực hiện việc trả nợ theo thỏa thuận và quy định pháp luật. Người con không tham gia hợp đồng và không có nghĩa vụ độc lập đối với khoản vay thì không thể chỉ vì quan hệ cha mẹ - con mà bị yêu cầu dùng tài sản riêng để trả nợ.
Tuy nhiên, cần lưu ý trường hợp người con đã đứng ra bảo lãnh hoặc cùng xác lập nghĩa vụ. Khi đó trách nhiệm của người con không còn đơn thuần xuất phát từ quan hệ cha mẹ - con mà phát sinh từ chính cam kết hoặc giao dịch mà người con đã tham gia.
Theo Điều 335 Bộ luật Dân sự 2015, bảo lãnh là việc người thứ ba cam kết với bên có quyền sẽ thực hiện nghĩa vụ thay cho bên có nghĩa vụ nếu khi đến thời hạn thực hiện nghĩa vụ mà bên được bảo lãnh không thực hiện hoặc thực hiện không đúng nghĩa vụ.
Do đó, trước khi xác định con có phải trả nợ cho cha mẹ hay không, cần xem xét người con có ký hợp đồng, đồng vay, bảo lãnh hoặc có cam kết thực hiện nghĩa vụ hay không.
Cha mẹ mất thì con có phải trả các khoản nợ không?
Trường hợp cha mẹ qua đời, vấn đề trả nợ được xác định theo quy định về thực hiện nghĩa vụ tài sản do người chết để lại.
Theo Điều 615 Bộ luật Dân sự 2015, những người hưởng thừa kế có trách nhiệm thực hiện nghĩa vụ tài sản trong phạm vi di sản do người chết để lại, trừ trường hợp có thỏa thuận khác.
Quy định này có ý nghĩa quan trọng: người thừa kế không phải mặc nhiên dùng tài sản riêng của mình để trả toàn bộ khoản nợ của người đã chết.
Theo khoản 1 Điều 615 Bộ luật Dân sự 2015, người quản lý di sản thực hiện nghĩa vụ tài sản của người chết để lại theo thỏa thuận của những người thừa kế trong phạm vi di sản, nếu pháp luật không có quy định khác.
Đối với người chưa thành niên hoặc người không có đầy đủ năng lực hành vi dân sự, pháp luật cũng có quy định riêng về việc thực hiện nghĩa vụ tài sản của người chết trong phạm vi di sản mà họ nhận được.
Ngoài ra, khi cha mẹ mất, không phải khoản nợ nào cũng đương nhiên được yêu cầu thanh toán nếu nghĩa vụ đó không có căn cứ hoặc đã được xác định là không còn phải thực hiện theo quy định pháp luật. Vì vậy, khi có tranh chấp, cần kiểm tra nguồn gốc khoản nợ, hợp đồng, thời hạn thực hiện nghĩa vụ và các tài liệu chứng minh liên quan.
Nếu con nhận thừa kế thì trách nhiệm trả nợ được xác định thế nào?
Việc nhận thừa kế và nghĩa vụ tài sản của người chết có mối liên hệ trực tiếp với nhau. Khi một người nhận di sản, cần đồng thời xem xét các nghĩa vụ tài sản mà người chết để lại.
Theo Điều 616 Bộ luật Dân sự 2015, người quản lý di sản là người được chỉ định trong di chúc hoặc do những người thừa kế thỏa thuận cử ra. Người quản lý di sản có trách nhiệm quản lý di sản và thực hiện các nghĩa vụ theo quy định pháp luật.
Theo Điều 617 Bộ luật Dân sự 2015, người quản lý di sản có nghĩa vụ lập danh mục di sản, thu hồi tài sản thuộc di sản của người chết và bảo quản di sản, trừ trường hợp pháp luật có quy định khác.
Trong quá trình giải quyết thừa kế, cần xác định rõ tổng giá trị di sản và các nghĩa vụ tài sản của người chết trước khi tiến hành chia di sản. Đây là lý do người thừa kế không nên chỉ quan tâm đến tài sản được nhận mà bỏ qua các khoản nghĩa vụ liên quan.
Đồng thời, pháp luật cho phép người thừa kế từ chối nhận di sản theo quy định tại Điều 620 Bộ luật Dân sự 2015, nhưng việc từ chối phải được thực hiện trước thời điểm phân chia di sản và không nhằm trốn tránh việc thực hiện nghĩa vụ tài sản của mình đối với người khác.
Như vậy, nếu cha mẹ còn sống, con cái về nguyên tắc không phải trả nợ thay cho cha mẹ bằng tài sản riêng nếu không có nghĩa vụ độc lập như bảo lãnh, đồng vay hoặc cam kết trả nợ. Nếu cha mẹ qua đời, nghĩa vụ tài sản được thực hiện trong phạm vi di sản mà người chết để lại theo quy định pháp luật.
