Có được ủy quyền tham gia tố tụng trong vụ án tranh chấp quyền nuôi con?

Đây là vấn đề tưởng như đơn giản nhưng lại phản ánh tư duy lập pháp về mối quan hệ giữa quyền đại diện, quyền nhân thân và trách nhiệm của cha mẹ đối với con. Tuy nhiên, với việc Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao thông qua Án lệ số […]

Đây là vấn đề tưởng như đơn giản nhưng lại phản ánh tư duy lập pháp về mối quan hệ giữa quyền đại diện, quyền nhân thân và trách nhiệm của cha mẹ đối với con. Tuy nhiên, với việc Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao thông qua Án lệ số 88/2026/AL ngày 21 tháng 5 năm 2026, nguyên tắc pháp lý này đã được xác lập rõ ràng: Tranh chấp quyền nuôi con là quan hệ nhân thân đặc biệt, cha hoặc mẹ không được ủy quyền cho người khác tham gia tố tụng thay mình đối với phần yêu cầu xác định người trực tiếp nuôi con.

Bản chất pháp lý của quyền nuôi con

Quyền trực tiếp nuôi con không đơn thuần là một quyền dân sự thông thường mà là quyền gắn chặt với nhân thân của mỗi cá nhân và không thể được chuyển giao như các quyền tài sản mà liên quan trực tiếp đến sự phát triển thể chất, tinh thần và tương lai của một con người.

Theo Điều 6 Nghị quyết 01/2024/NQ-HĐTP, việc xác định người trực tiếp nuôi con sau khi ly hôn được xây dựng trên nguyên tắc bảo đảm lợi ích mọi mặt của trẻ em. Khi xem xét “quyền lợi về mọi mặt của con” quy định tại khoản 2 Điều 81 của Luật Hôn nhân và gia đình, Tòa án sẽ xem xét và phải đánh giá khách quan, toàn diện các tiêu chí sau đây:

– Điều kiện, khả năng của cha, mẹ trong việc trông nom, chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục con, bao gồm cả khả năng bảo vệ con khỏi bị xâm hại, bóc lột;

– Quyền của con được sống chung với người trực tiếp nuôi, được duy trì mối quan hệ với người cha, mẹ không trực tiếp nuôi;

– Sự gắn bó, thân thiết của con với cha, mẹ;

– Sự quan tâm của cha, mẹ đối với con;

– Bảo đảm sự ổn định, hạn chế sự xáo trộn môi trường sống, giáo dục của con;

– Nguyện vọng của con được ở cùng với anh, chị, em (nếu có) để bảo đảm ổn định tâm lý và tình cảm của con;

– Nguyện vọng của con được sống chung với cha hoặc mẹ.

Đối với trẻ từ đủ 07 tuổi trở lên, việc lấy ý kiến cũng phải được thực hiện trong môi trường thân thiện, phù hợp với độ tuổi, không có mặt cha hoặc mẹ nhằm tránh gây áp lực tâm lý và bảo đảm trẻ được tự do bày tỏ nguyện vọng của mình.

Chính vì quyền nuôi con mang tính nhân thân đặc biệt nên việc giải quyết tranh chấp không chỉ dựa trên tài liệu, chứng cứ mà còn phụ thuộc rất lớn vào việc Tòa án trực tiếp đánh giá lời trình bày, thái độ, khả năng chăm sóc và cam kết của từng bên. Đây là những yếu tố mang tính nhân thân, không thể đánh giá đầy đủ thông qua lời trình bày của một người đại diện theo ủy quyền.

Có được ủy quyền tham gia tố tụng trong vụ án tranh chấp quyền nuôi con?

Vì sao tranh chấp quyền nuôi con không được phép ủy quyền?

Bộ luật Tố tụng dân sự cho phép đương sự được ủy quyền cho người khác tham gia tố tụng trong nhiều loại vụ việc nhằm tạo điều kiện bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình. Tuy nhiên, theo Điều 25 Bộ luật Dân sự 2015, quyền nhân thân là quyền dân sự gắn liền với mỗi cá nhân và không thể chuyển giao cho người khác, trừ trường hợp luật có quy định khác.

Đối với những quan hệ pháp luật mang tính nhân thân đặc biệt, mặc dù hợp đồng ủy quyền có thể được lập đúng hình thức và được công chứng hợp pháp, nhưng điều đó không đồng nghĩa với việc người được ủy quyền đương nhiên được thay mặt cha hoặc mẹ tham gia giải quyết tranh chấp quyền nuôi con.

Án lệ số 88/2026/AL đã khẳng định rõ rằng việc xác định người trực tiếp nuôi con là quan hệ nhân thân đặc biệt. Khi giải quyết tranh chấp, Tòa án không chỉ xem xét hồ sơ, tài liệu mà còn cần trực tiếp đánh giá người đang yêu cầu được giao quyền nuôi con thông qua quá trình hỏi đáp, đối chất và tranh tụng. Hội đồng xét xử cần làm rõ khả năng chăm sóc và giáo dục con; điều kiện sinh hoạt thực tế; mức độ gắn bó tình cảm giữa cha, mẹ và con; quá trình trực tiếp nuôi dưỡng trước khi ly hôn; cũng như phương án chăm sóc, giáo dục trẻ trong tương lai. Đây đều là những yếu tố phản ánh trách nhiệm, tình cảm và năng lực thực tế của cha hoặc mẹ. Một người được ủy quyền, dù hiểu rõ vụ việc đến đâu, cũng không thể thay thế chính cha hoặc mẹ để thể hiện những giá trị mang tính nhân thân này trước Tòa án.

Nếu cho phép ủy quyền toàn bộ việc tham gia tố tụng về quyền nuôi con, Hội đồng xét xử sẽ gặp khó khăn trong việc đánh giá chính xác người thực sự có khả năng bảo đảm lợi ích tốt nhất cho trẻ. Đây cũng là lý do Án lệ số 88/2026/AL thống nhất quan điểm rằng phần tranh chấp về quyền nuôi con không thuộc phạm vi được phép đại diện theo ủy quyền.

Có được nhờ luật sư tham gia bảo vệ quyền lợi không?

Một điểm cần phân biệt là việc không được ủy quyền tham gia tố tụng đối với tranh chấp quyền nuôi con không đồng nghĩa với việc cha hoặc mẹ phải tự mình thực hiện toàn bộ quá trình giải quyết vụ án.

Đương sự hoàn toàn có quyền mời luật sư hoặc người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp tham gia vụ án. Luật sư có thể:

– Nghiên cứu hồ sơ vụ án.

– Thu thập và giao nộp chứng cứ.

– Xây dựng phương án bảo vệ.

– Trình bày quan điểm pháp lý tại phiên tòa.

– Tranh luận với phía đối diện.

– Đề xuất áp dụng các quy định pháp luật có lợi cho thân chủ.

Tuy nhiên, luật sư không thể thay thân chủ thể hiện ý chí nhân thân, vai trò của luật sư là hỗ trợ về mặt pháp lý, còn việc chứng minh khả năng nuôi con, trình bày điều kiện chăm sóc và thể hiện nguyện vọng vẫn chủ yếu thuộc về chính cha hoặc mẹ. Sự phân định này phản ánh quan điểm cân bằng của pháp luật: quyền được hỗ trợ pháp lý luôn được bảo đảm, nhưng trách nhiệm làm cha, làm mẹ không thể chuyển giao cho người khác.

Trong bối cảnh các tranh chấp hôn nhân ngày càng phức tạp, việc hiểu đúng giới hạn của quyền ủy quyền không chỉ giúp đương sự thực hiện đúng quy định pháp luật mà còn góp phần bảo đảm mục tiêu cao nhất của hoạt động xét xử: lựa chọn môi trường sống phù hợp nhất cho sự phát triển toàn diện của trẻ em.